Posts tonen met het label erfgoed. Alle posts tonen
Posts tonen met het label erfgoed. Alle posts tonen

dinsdag 7 juli 2015

Het belang van erfgoed volgens S.


Als erfgoedspecialist praat ik regelmatig met andere specialisten over erfgoededucatie: met collega's, met leerkrachten in het basisonderwijs, met Interne Cultuurcoördinatoren, met docenten in het voortgezet onderwijs en met ambtenaren. In die gesprekken vallen interessante termen als 'onderzoekend leren', 'vakoverstijgend werken' en '21st century skills'. 

Ik praat dus zo'n beetje met iedereen over erfgoededucatie. Behalve met de doelgroep zelf. En dat terwijl ik die nota bene gewoon thuis op de bank heb zitten. Pas vorig jaar kwam ik tot het inzicht dat ik op dat gebied een paar mooie kansen had laten liggen. 

Dat kwam zo.

Vorig jaar werd in de klas van S. uitgebreid aandacht besteed aan het verhaal van Anne Frank. Het thema hield haar nogal bezig en leidde hier thuis tot een interessant gesprek over erfgoed. Dat gesprek verliep ongeveer als volgt:


Het Anne Frank Huis. Is dat oud?
Dat weet ik niet zo precies. Ouder dan ons huis, in ieder geval. 
Als ons huis kapot gaat, wordt het dan gerepareerd?
Echt helemáál kapot, bedoel je? Nee, ik denk niet dat ze dat dan restaureren. Dan zullen ze er wel een nieuw huis voor in de plaats bouwen, vermoed ik.
Als het Anne Frank Huis kapot gaat, wordt dat dan wel gerepareerd?
Dat denk ik wel, ja. 
Ik denk het ook.
Waarom zouden ze dat doen, denk je?
Omdat 't daar gebeurd is.
Bedoel je dat het een plek is waar Anne Frank gewoond heeft? En omdat er nu nog mensen komen om zich te herinneren wat er met Anne Frank gebeurd is, om dat te herdenken? Omdat 't een soort monument is?
Ja. Daarom.

Ok. En stel dat nu dat er zoveel mensen over de trap van het Anne Frank Huis gelopen hebben, dat die stuk gaat. Dat ze de versleten planken er uit halen en er nieuwe weer in zetten. Is het dan toch nog steeds de trap waar Anne Frank op gelopen heeft?
Nee. Maar dat kan ook niet, want ik ben ook een ander kind.
Eh... nu snap ik niet helemaal wat je bedoelt.
Als je in het Anne Frank Huis bent, is het nooit helemaal hetzelfde. Want jij bent niet hetzelfde kind als Anne. En het is een andere dag. En een andere tijd. Niets is meer hetzelfde.
Dus waarom zouden we het dan willen bewaren, als het toch niet meer hetzelfde is?
Omdat het je fantasie helpt.
Bedoel je dat je het verhaal van Anne Frank wel kunt lezen, maar dat je, als je zelf in het Anne Frank Huis staat, het gemakkelijker is om je dat verhaal voor te stellen? 
Ja. Het helpt je fantasie. Maar je weet nooit hoe het écht was.

(we praten verder over het Anne Frank Huis. S concludeert:) 

Dat huis is een monument omdat Anne Frank daar dat dagboek schreef.
Dus... als Anne Frank geen dagboeken had geschreven, of als ze nooit waren uitgegeven, dan hadden wij dat huis dus ook niet zo belangrijk gevonden.
Nee. Eigenlijk heeft Otto Frank er een monument van gemaakt. Omdat hij die dagboeken bewaarde. 

(We praten nog wat over de vraag hoe 'echt' iets moet zijn om je fantasie te helpen. Ik vraag:)


Maar wat is dan 'echter': een 17e eeuws takelblok dat vroeger in een VOC schip gebruikt is, of een replica, je weet wel, zo'n heel groot nagebouwd VOC schip?

Dat maakt niet uit, want dat oude takelblok en dat nieuwe schip helpen allebei je fantasie.



(Ik kan het niet laten en dram toch nog even door over dingen die 'echt' oud zijn, waarop S. opmerkt:)

Dat mammoetbot dat jij hebt, bijvoorbeeld. Hoe moet ik nou weten hoe oud dat is? Of waar dat zat in zo'n mammoet? Dat wéét ik toch helemaal niet als ik dat ding bekijk?

Bedoel je dat zo'n bot pas een interessant ding wordt als je er een verhaal bij hoort?'

Ja. Want dán kan ik fantaseren over hoe oud het is en waar het in de mammoet zat.'

Snappen jullie een beetje waar ik met dit hele verhaal heen wil? 

Ze bestaan; kinderen die heel goed begrijpen dat erfgoed geen middel is om terug te gaan in de geschiedenis, maar dat je ze in kunt zetten als middel om je verbeelding te prikkelen.

Ze bestaan; kinderen die begrijpen dat we erfgoed (gebouwen, voorwerpen, tradities, liedjes...) willen bewaren omdat ze ons stuk voor stuk herinneren aan een verhaal dat we de moeite waard vinden om te bewaren en verder te vertellen. Denk aan het Anne Frank Huis.

Ze bestaan; kinderen die beseffen dat het omgekeerde ook waar is. Dat erfgoed bestaat bij gratie van het verhaal dat er bij hoort. Anders gezegd: dat het het verhaal is dat het voorwerp écht interessant maakt. Denk aan dat mammoetbot.

Ze bestaan; kinderen die op hun eigen manier prima onder woorden kunnen brengen dat  werken met voorwerpen en onderzoekend leren je verbeelding prikkelt.

Echt. Ze bestaan. Ik ken er minimaal één. Van dichtbij. Valt prima mee te praten. Ook over erfgoedonderwijs. 
Waarom doen we dat als erfgoedspecialisten  eigenlijk niet vaker?



afbeeldingen:
afb. 1: 1948. Goshen College, Indiana. Spaanse les. Spanish class. Miss Lois Gunden teaching, Goshen College. Mennonite Church USA Archives - Goshen. Goshen, Indiana. Bron: Flickr, The Commons
afb. 2: Massimo Catarinella, Anne Frank Huis. Bron: Wikimedia Commons
afb. 3: ADZee, Batavia 02. Bron: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Batavia_02.JPG#/media/File:Batavia_02.JPG 
afb. 4: Afbeelding van een mammoet uit T.H. Huxley, Physiography, London 1884. Bron: Flickr, The Commons.

maandag 24 november 2014

Deukalion & Pyrrha, ontploffende konijntjes en Turner.

De afgelopen dagen lees ik S. 's avonds voor uit 'De tocht van de Argonauten', een verzameling Griekse mythen, herteld door Simone Kramer.

Vanavond lezen we de mythe van Deukalion en Pyrrha. Kort samengevat komt het verhaal er op neer dat Zeus nogal teleurgesteld is in het gedrag van de mensen op aarde. Hij besluit alles op aarde uit te roeien door de boel onder water te zetten. Na afloop constateren S en ik dat het verhaal van Deukalion en Pyrrha wel héél erg lijkt op het verhaal van de zondvloed zoals dat in de Bijbel te vinden is. S vertelt geagiteerd dat ze dat een stom verhaal vindt: "Ja, en dan kom je van die boot, en dan sta je daar. Alles onder de bagger. En alles doodstil, natuurlijk. Want alles is dood...".
Peinzend over dit akelige beeld staren we een tijdje voor ons uit.

Trouwens, nu we het toch over de zondvloed hebben... Er is iets dat mij al een tijdje bezig houdt. "Wat gebeurt er eigenlijk als een walvis zomaar dood gaat. Zinkt 'ie dan naar de bodem?", vraag ik.

S. fronst. "Hoezo 'zomaar' dood?"
Ik: "Nou, stel je voor, een walvis krijgt spontaan een hartaanval of zoiets..." S. onderbreekt mijn verhaal met het geluid van een dramatisch stokkende adem. Het geluid van een walvis met een hartaanval, vermoed ik. "...en hij gaat dood", vervolg ik hardnekkig, "Zinkt 'ie dan naar de bodem? Ik bedoel, waar blijft zo'n groot walvissenlijk eigenlijk?" We denken allebei even na.

S overweegt hardop een paar mogelijke opties: "Zinken.... dat kan. Maar misschien gaat zo'n walvis  ook wel drijven. Of misschien wordt hij opgegeten door haaien. Of hij spoelt aan. Zo'n walvis spoelt toch ook wel eens aan?"
Ik:  "Oh jááá! Weet je nog dat we op Ameland zo'n filmpje zagen van een ontploffende walvis?"
S:  "Ieuw! Nee! Echt? Hoe kán dat?"
Ik:  "Nou, zo'n dooie walvis gaat van binnen rotten. Daarbij komen gassen vrij. Maar die kunnen er niet uit. Dus op een gegeven moment knapt zo'n walvis dan open. En dan flubberen die darmen er zo uit. Weet je dat niet meer? Van dat filmpje? In dat museum?"
S: "Ieuw! Nee! Nou bedankt hoor. Nou zie ik 't helemaal voor me. Net nu ik ga slapen. Lekker dan".
Ik: "Oh sorry, denk dan maar gauw aan iets anders. Eh... iets schattigs. Pluizige konijntjes of zo".

We vallen allebei stil. Om vervolgens, precies tegelijk, in lachen uit te barsten.
S., proestend: "Jij ziet nu óók ontploffende konijntjes voor je, hè?"
Ik: "Ja. Van die bolle ballonnetjes, met witte haartjes die recht overeind staan".
S: "En van die schele uitpuilende oogjes..."

En zo komen wij hier in huis dus binnen tien minuten via een Griekse mythe uit bij ontploffende konijntjes.

Gelukkig zijn er ook mensen die hun associaties bij het verhaal van de zondvloed beter op de rails weten te houden. Neem nou William Turner (1775-1851)

In 1843 exposeerde Turner een schilderij met de titel "Shade and Darkness - the evening of the Deluge". Het is een bijna abstract schilderij. Evengoed biedt het, zeker in combinatie met de titel, voldoende houvast voor interpretatie. De lichte kleuren in het midden lees je als licht dat weerspiegelt op water. De duidelijk zichtbare penseelstreken en halen en de grillige kleurvlakken op het doek wekken de suggestie van woeste beweging. De donkere boog met de zwarte stippen er onder lijkt op een immens hoge golf die op het punt staat over een zwerm vogels heen te slaan. En als je dat ziet, vermoed je in die donkere vlek in de onderste helft van het beeld de schaduw is van diezelfde golf die dreigend over het landschap valt. Dit is de allesverwoestende golf. Zoveel is wel duidelijk.

Het schilderij laat je voelen hoe nietig je als mens staat tegenover natuurgeweld. En dat was precies wat een Romantische schilder als Turner hoopte te bereiken: het benaderen van het 'sublieme'. Het ontzag voor het grootse en overweldigende van de natuur.

Een indrukwekkend schilderij. En nergens een spoor van ontploffende konijntjes. Daarvoor moet je dan weer bij ons zijn.



 afbeeldingen:
  1. Simone Kramer, De tocht van de Argonauten: verhalen uit de Griekse oudheid, Amsterdam 2008. Herkomst afbeelding: www.bol.com/nl/p/de-tocht-van-de-argonauten/1001004002518952/ (geraadpleegd 24/11/2014) .
  2. William Turner, Shade and Darkness - the Evening of the Deluge, 1843, olieverf op doek, 79 x 78 cm., Tate Gallery, London. Herkomst afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:William_Turner_-_Shade_and_Darkness_-_the_Evening_of_the_Deluge.JPG (geraadpleegd 24/11/2014)

zondag 1 juni 2014

Verhalen in de klas

Meester Wim vroeg of ik in groep 7/8 verhalen wilde komen vertellen. Iets dat paste bij Pasen of bij de lente. De lente. Daar kon ik wel wat mee. Want dan kon ik mooi vertellen over onze eksters. 

Onze eksters hebben jaren geleden een joekel van een nest gebouwd in de plataan voor ons huis. Daar komen ze ieder lente terug om, na een paar weken van restaureren en stofferen, eieren te leggen en hun lawaaiige jongen groot te brengen. Tot ons verdriet heeft de gemeente vorig najaar in een woeste snoeiactie het hele nest uit de top van de boom gezaagd. Wij vreesden dat onze eksters dit voorjaar teleurgesteld zouden vertrekken. Dat bleek niet het geval. Na wat zoekend rondvliegen ("Ik zou toch zwéren dat het hier ergens zou moeten zijn, dat nest...") en wat verkennende werkzaamheden, zijn ze manmoedig aan de slag gegaan. Ze hebben gewoon een nieuw nest gebouwd.  Wat zeg ik, een kastéél! 

Waar gebouwd wordt, hangen altijd van die zelfbenoemde stadsarchitecten rond. U kent ze wel, van die wat oudere mannen in beige regenjassen. Hangend over het stuur van hun fiets houden ze, in groepjes van drie, vier, nauwlettend in de gaten wat er daar beneden in de bouwput gebeurt. Houtduiven doen dat ook. Beetje rondhangen bij de bouwput. In ons geval de plataan, waar de eksters als wilden aan het bouwen zijn. Houtduiven zelf zijn niet van die bouwers. Een nest van een houtduif is niet veel meer dan een slordig op elkaar gekwakt hoopje takken dat er, zeker als je het vergelijkt met het nest van de ekster, een beetje armoeiig uitziet.

Ik heb in de klas van meester Wim op het digibord foto's van de ekster en de duif laten zien. En laten horen hoe ze klinken. Hoefde ik niet eens een vogel voor mee te nemen. Kon gewoon vanaf een website.

Vertrekkend vanaf het verhaal over de eksters en duiven in onze plataan kon ik mooi een bruggetje slaan naar het volksverhaal over de duif die van de ekster wil leren hoe hij een nest moet bouwen. Doordat de duif niet al te slim en bovendien nogal eigenwijs is, draait de in het verhaal beschreven cursus nestbouw uit op een complete mislukking. En mooi dat de duif zijn cursusgeld, een rode koe, ook kwijt is. Tot op de dag van vandaag kun je er hem nog over horen klagen: "roo koe,...". 

Van het ene verhaal vielen we in het andere. Over hoe het komt dat vlinders zo kleurig zijn, maar geen geluid maken (iets met God en een verontwaardigde vogel), waarom kraaien zwart zijn (in het vuur gegooid door boze indianen), waarom er van die deukjes in rietbladeren zitten (heeft de duivel in staan happen), waarom er in eikenbladeren van die ronde hapjes zitten (heeft de duivel aan staan trekken) en waarom geiten van die korte staartjes en van die eigenaardige streepjespupillen hebben (ja, ook de duivel, lees het zelf zelf maar na bij Grimm).

"Allemaal echt gebeurd, zeker?", vroeg T. sceptisch. 



En zo kwamen we op het feit dat wij tegenwoordig graag zoeken naar wetenschappelijke verklaringen voor datgene wat we waarnemen en waar we ons over verbazen. Maar dat die verwondering niet nieuw is. Die is van alle tijden. Want onze voorouders waren ook niet dom. Die zagen, net als wij, van alles om zich heen dat hen opviel of verbaasde. Dingen waarover ze zichzelf vragen stelden. En aangezien de natuur in hun tijd nog vooral als een schepping van God gezien werd, lag het voor de hand om hem een leidende rol te geven in de verklaringen die ze bedachten voor de raadselachtige dingen die ze om zich heen zagen. Verklaringen die over het algemeen van meer gevoel voor humor getuigen dan je in een gemiddelde wetenschappelijke publicatie over hetzelfde onderwerp tegen zult komen. Maar dat terzijde.

Voor wie het nog niet door had: volksverhalen zijn een prachtig leermiddel. Kinderen houden van verhalen. Grote mensen trouwens ook. Met een mooi verhaal kun je de aandacht pakken én vasthouden. Je kunt het bovendien gebruiken als inleiding of illustratie bij je lessen. Bij bijna al je lessen. Ga maar na: de klas van meester Wim heeft in de drie kwartier dat we met de verhalen bezig waren niet alleen kennis gemaakt met immaterieel erfgoed (de verhalen zelf), maar en passant ook met zaken die horen bij biologie (vogels en nestbouw), aardrijkskunde (waar komen de verhalen vandaan), geschiedenis (waarom maakten mensen verklaringsverhalen), taal (kenmerken van een verklaringsverhaal). En als bonus hebben twee kinderen spontaan en in hun eigen tijd een prachtig verhaal geschreven.

Waar ik heen wil? Naar 't idee dat volksverhalen de moeite waard zijn om te vertellen. En dat je er bovendien veel van kunt leren. Dus, meesters en juffen, ga weer vaker verhalen vertellen. En als jullie dat niet zelf willen doen, wil ik wel langs komen. Graag zelfs.

afbeeldingen:
  1.  Theo Bus, www.digitaalgeschoten.nl/?page_id=1372, geraadpleegd 31 mei 2014.
  2.  vlinders, uit: Birds and nature, Chicago 1900, p. 111, bron: www.flickr.com, geraadpleegd 24 februari 2015